Орталық Азия өзін жаһандық логистикалық және өнеркәсіптік хаб ретінде жаңаша таныстыруда: Берлинде өткен жоғары деңгейдегі роуд-шоуда Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары Қанат Бозымбаев Елші Мәртебелі д-р Нұрлан Оңжановтың сүйемелдеуімен Alatau City-дің болашаққа бағдарланған бас жоспарын таныстырды. Неміс бизнесінің өкілдері алдында жоспарланып отырған 88 000 гектарлық мегаполиске қатысты ауқымды арнайы заңдар талқыланды. NewsMark конференц-залда өткен осы эксклюзивті іс-шараға қатысты.

NewsMark-тың Орталық Азия жөніндегі сарапшысы Кристиан Гроссенің эксклюзивті репортажы (1-бөлім)

Стратегиялық диалог және тең құқылы жаңа серіктес

Германияның өнеркәсіп секторы мен салалық бірлестіктері Орталық Азияның экономикалық дамуына қаншалықты мән беретіні берлиндік роуд-шоудың жоғары деңгейдегі ашылуынан-ақ байқалды. Германия өнеркәсібі федералдық одағының (BDI) басқарма мүшесі Вольфганг Нидермарк іс-шараны ашып, құттықтау сөзінде неміс компанияларының екіжақты диалогты айтарлықтай кеңейтуге терең стратегиялық мүдделі екенін атап өтті. Нидермарк еуразиялық ынтымақтастықтың орасан зор әлеуетін айрықша атап, түбегейлі парадигма ауысуына назар аударды: неміс өнеркәсібінің көзқарасында Қазақстан әлдеқашан шикізаттың қарапайым импорттаушысы мен экспорттаушысынан технологиялық тұрғыдан озық серіктеске айналған. Сондықтан неміс бизнесінің мақсаты – дәл осы болашаққа бағытталған мегажоба аясында өнеркәсіптік қосылған құн жасау саласындағы ынтымақтастықты тереңдету, жеткізу тізбектерін бір-бірімен тығыз байланыстыру және технологиялық кооперацияны барынша жандандыру.

Залда Нидермарктың сөзін тыңдаған әркім қазір Қазақстандағы экономикалық және әкімшілік серпінді айқындап отырған айқын әрі прагматикалық «қолымыздан келеді» рухы (can-do spirit) Еуропа үшін де үлгі бола алатынын сезінді. Онда ірі жобалар мен инфрақұрылымдық белестер таңғаларлық батылдықпен және жылдамдықпен жүзеге асырылуда. Осыған байланысты Нидермарк шақырылған қонақтардың көзінше Германияда бұл серпінді «қолымыздан келеді» рухы жоғалып кеткен сияқты деп сыни пікір білдірді. Ол неміс бизнесі өзіндегі ұзаққа созылатын жоспарлау және келісу рәсімдерін ескере отырып, жобаға белсене атсалысып, Қазақстанның инновация мен іске асырудағы заманауи қарқынынан үйренеді деген үмітін жеткізді.

Қазақстанның мемлекеттік басшылығы ұсынған тұжырымдама

Германия экономикасының Шығыс комитеті (Ost-Ausschuss der Deutschen Wirtschaft) жанындағы орта бизнеспен байланыс бюросының басшысы Йенс Бёльманның кәсіби модераторлығымен өткен құрылымды презентация залдағы бізге осы жоба туралы нақты әрі көрнекі түсінік берді. Қысқа тұжырымдамалық фильмнен кейін Премьер-министрдің орынбасары Қанат Бозымбаев сөз алды. Бозымбаев өз сөзінде жобаның стратегиялық маңызына және шетелдік қатысушыларға бұрын-соңды болмаған еркіндік беретін, Конституциямен бекітілген ерекше құқықтық режимге баса назар аударды. Одан кейін Alatau City Authority бас директоры Әлішер Әбдіқадыров 88 000 гектарлық арнайы экономикалық аймақтың жаһандық серіктестіктер арқылы кезең-кезеңімен халықаралық деңгейде байланысқан өнеркәсіптік, технологиялық және инновациялық хабқа қалай айналатынын баяндады.

Қала құрылысы тұжырымдамасы жеке-дара идеяларға емес, әлемдік үздік тәжірибелерді іздестіруге («best-practice scouting») негізделген. Табысты қалалық құрылымдар бүкіл әлем бойынша талданып, эталон ретінде алынды. Қала құрылысы тұжырымдамасын әзірлеуде әлемге әйгілі мегаполистер тікелей үлгі болды. Экономикалық және әкімшілік серпін үшін, сондай-ақ жаһандық капиталды тарту үшін Сингапур мен Дубайдың сыннан өткен табыс модельдері бейімделді. Әлемге танымал Arup инженерлік-жобалау компаниясының бас жоспарлау және қалалық дизайн жөніндегі директоры Дэн Рингельштейн жаһандық тұжырымдамалар мен өңірлік қажеттіліктерді қалай үйлестіруге болатынын әсерлі түрде көрсетті. Рингельштейн Arup қала құрылысы құрылымын әзірлеу үшін Люксембург пен Валенсия сияқты еуропалық модельдерді жан-жақты талдағанын түсіндірді. Халықаралық мегаполистерді осылайша мақсатты түрде зерделеу нәтижесінде көлік қозғалысын ұйымдастырудың, қалалық тығыздық пен өмір сапасының сыннан өткен жүйелері Alatau City бас жоспарына енгізілді.

Макроэкономикалық көрсеткіштер және экономикадағы құрылымдық өзгерістер

Бұл өршіл мегажоба инвесторлар үшін сенімді бағдар болатын тұрақты макроэкономикалық іргетасқа сүйенеді. Ұлттық серпінді бағалау үшін роуд-шоу барысында мынадай негізгі көрсеткіштер ұсынылды:

  • Жалпы ішкі өнім (номиналды): шамамен 397,9 млрд АҚШ доллары – ХВҚ-ның өзекті болжамы
  • Экономикалық өсім (нақты ЖІӨ): +4,2% – алғашқы 9 айда; шикізаттық емес сектордағы +5,4% өсім есебінен
  • Экономикадағы құрылымдық өзгерістер: 7,8% және 14,1% – мұнай өндірудің үлесі 7,8%-ға дейін төмендеді; өңдеу өнеркәсібінің үлесі 14,1%-ға дейін өсті
  • Инвестициялық ахуал: шамамен 35,7 млрд АҚШ доллары – негізгі капиталға салынған инвестициялар 7%-ға өсті (жеке инвестициялар +18,2%-ға)
  • Қаржылық резервтер: 66,2 млрд және 66,7 млрд АҚШ доллары – алтын-валюта резервтері 66,2 млрд АҚШ доллары; Ұлттық қор 66,7 млрд АҚШ доллары

Бұл қолайлы инвестициялық орта жеке және трансұлттық инвесторларға ұзақ мерзімді жоспарлау сенімділігін ұсына отырып және таза шикізаттық экономикадан жоғары технологиялық алаңға көшуді нығайта отырып, жобаға тікелей қолдау көрсетеді.

Алматының экономикалық тартылыс күші және төрт тақырыптық аудан

Орын таңдаудың негізгі дәлелдерінің бірі – елдің экономикалық орталығымен тікелей көршілес болуы. Жоспарланып отырған мегаполис Алматының тікелей ықпал ету аймағында салынып жатыр, бұл орасан зор экономикалық тетік әсерін береді. Халқы 2,3 миллионнан асатын Алматы – елдің даусыз экономикалық және қаржылық жүрегі. Өңірдің ерекше орнын жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) айғақтайды: Алматыда ол шамамен 30 000 АҚШ долларын құрайды. Қазақстанның басқа өңірлерімен салыстырғанда бұл – абсолютті көшбасшы көрсеткіш және ол Alatau City үшін алғашқы күннен бастап тұрақты катализатор болатын орасан зор сатып алу қабілеті мен экономикалық серпінді айшықтайды.

Сонымен қатар Алматы қарқынды өсуіне байланысты өз мүмкіндіктерінің шегіне барған сайын жақындап келеді. Сондықтан Alatau City орасан зор өсу қысымын өзіне қабылдайтын, Алматыны толықтырып, оның жүктемесін азайтатын қала ретінде арнайы ойластырылған. Қытай бағытындағы A3 автомагистраліне тікелей шығуы көп жер алаңын қажет ететін өнеркәсіптік және логистикалық нысандарды орналастыру үшін тамаша жағдай жасайды. Бұл ретте шекара бекеттерінде толық цифрландырылған озық қазақстан-қытай кедендік ынтымақтастығы, сондай-ақ өзара визасыз режим туралы келісімдер қазірдің өзінде жұмыс істеп, шекара арқылы өтетін іскерлік қатынас пен тауар қозғалысын түбегейлі жеделдетуде. Сонымен бірге Үлкен Алматы айналма автожолына қосылуы үздіксіз логистикалық байланысты қамтамасыз етеді.

88 000 гектарлық қаланың функционалдық аймақтарға бөлінуі осы симбиозды мынадай төрт өзара толықтыратын тақырыптық аудан арқылы көрсетеді:

1) Gate District Алматының солтүстік шекарасымен тікелей шектесіп, бірқалыпты өтпелі аймақ әрі болашақ қаржы және іскерлік орталық қызметін атқарады. Алматы метросы желісін ұзарту жоспары мен ұзындығы 76 шақырым болатын жаңа жеңіл рельсті көлік (LRT) жүйесі екі орталықты бір-бірімен тікелей біріктіреді.

2) Growing District экспортқа бағытталған сауда үшін өнеркәсіптік және логистикалық базаны құрайды. Мұнда машина жасау сияқты салалардағы аса заманауи автоматтандырылған өндірістік желілерге басымдық беріледі. Жаңа буын зауыттарын алғашқы күннен бастап көміртегі бейтарап, жоғары энергия тиімді және ресурс үнемдейтін етіп жобалау үшін неміс өнеркәсіптік жабдық жеткізушілері серіктес ретінде сұранысқа ие.

3) Golden District инновация, білім беру және денсаулық сақтау орталығы ретінде ойластырылған. Мұнда өңірлік өмір туралы ғылымдар (life science) хабы мен заманауи зертханалық қуаттармен қатар трансұлттық фармацевтикалық концерндермен серіктестіктердің қолдауымен жоғары деңгейлі клиникалық медицина да пайда болады.

4) Green District бас жоспарды арнайы туристік-рекреациялық кластер ретінде аяқтайды. Көркем Қапшағай су қоймасының жағасында орналасқан бұл аудан толығымен әсерлер экономикасына бағытталған. Жыл бойы жұмыс істейтін курорттар, ойын-сауық саябақтары мен жоғары деңгейлі ойын-сауық нысандарының орналасуы арқасында ол отандық және шетелдік қонақтарды тартатын магнитке айналады. Осы дамумен қатар болашағы зор су және экологиялық технологиялар басты басымдыққа ие: тұйық су айналымы, ең заманауи тазарту жүйелері және Arup ұсынған су ағынын зияткерлік басқару бүкіл өңірдің ұзақ мерзімді экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Трансеуразиялық құрлық көпірі және ұрпақтарға арналған әлеуметтік жоспарлау

Жобаның орасан зор ауқымының тағы бір қозғаушы күші – Қазақстанның жаһандық саудадағы стратегиялық орны. Қытай Халық Республикасы мен бүкіл Азия құрлығы үшін ел Батысқа апаратын баламасыз қақпа рөлін атқарады. Қазірдің өзінде Қытайдың Еуропаға бағытталған құрлықтағы транзиттік тасымалының шамамен 72 пайызы Қазақстан аумағы арқылы өтеді. Бұл еуразиялық құрлық көпірі Орта дәліз деген атпен көбірек танымал Транскаспий халықаралық көлік бағытының жедел дамуы арқасында орасан зор геоэкономикалық маңызға ие болуда.

Бұл теміржол және сауда желісін құрлықаралық жүк тасымалы үшін дағдарысқа төзімді балама құру мақсатында Еуропалық одақтың «Global Gateway» бастамасы мен G7 инфрақұрылымдық бағдарламалары геосаяси және қаржылық тұрғыдан белсенді қолдап отыр. Каспий арқылы өтетін теңіз учаскесіндегі «тар жерді» тұрақты түрде кеңейту үшін Қазақстан қатар Ақтау және Құрық стратегиялық терең сулы порттарының қуатын арттыруға ауқымды инвестиция салуда. Осы жүйеде Alatau City болашақ тауар ағындарын тікелей қабылдау үшін осы логистикалық түйінде орналасқан орталық құрлықішілік хаб («құрғақ порт») қызметін атқарады.

Қала құрылысының іргетасы болашақта екі миллионға дейін жететін тұрғындарға арналған терең әрі алысты болжайтын тұрақты даму стратегиясына негізделген. Өмір сүрудің жоғары сапасын қамтамасыз ету үшін әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту өнеркәсіптік дамумен қатар жүргізіледі. Мұндағы табыстың аса маңызды факторы – жергілікті кәсіптік білім беруді жоғары технологиялық компаниялардың талаптарына жүйелі түрде бейімдеуге арналған неміс дуалды кәсіптік оқыту моделі бойынша білікті кадрлармен қамтамасыз ету. Сонымен қатар Golden District-те халықаралық университеттер, зерттеу кластерлері мен ғылыми институттар орналасады. Осы мақсатта әлемдік деңгейдегі білім беруді тікелей осы жерде орнықтыру үшін британдық білім беру мекемелерімен ауқымды ынтымақтастық келісімдері жасалып та қойды.

Екіжақты экономикалық диалог және көпір стратегиясы

Роуд-шоудың мазмұндық және стратегиялық қорытындысы Германия-Қазақстан іскерлік кеңесінің бұрынғы тең төрағасы Петер Тильс жүргізген өнеркәсіп, инфрақұрылым және инновациялар қаласы туралы ашық диалог болды. Осы модерацияланған пікірталас барысында қазақстандық делегация мен неміс бизнесінің өкілдері жобаға кірудің нақты сценарийлері, технологиялық серіктестіктер және трансұлттық жеткізу тізбектері туралы тікелей пікір алмасты.

Елші Нұрлан Оңжановтың бүкіл роуд-шоу бойы жеке өзі қатысуы бұл жобаның сыртқы экономикалық басымдығы жоғары екенін көрсетті. Инновацияға бағдарланған неміс орта бизнесімен (Mittelstand) диалогта Қазақстан Alatau City-ді оқшау инфрақұрылымдық жоба ретінде емес, елді Еуропа мен Азия арасындағы жетекші, цифрлық байланысқан логистикалық және өнеркәсіптік хаб ретінде ұзақ мерзімге орнықтыруға бағытталған құрлықтық көпір стратегиясының ажырамас бөлігі ретінде қарастыратыны айқын болды.

Қорытынды және болашаққа көзқарас: жаңа геоэкономикалық шындықтағы көпір

Талдамалық тұрғыдан алғанда Alatau City бас жоспары жаңа мегаполистің жобасынан әлдеқайда ауқымды: бұл – Қазақстанның жаһандық саудадағы тектоникалық өзгерістерге берген қисынды жауабы. Еуропалық, әсіресе неміс компаниялары жеткізу тізбектерін әртараптандырып, оларды дағдарысқа төзімдірек етуге мәжбүр болып отырған кезеңде Орта дәлізді жедел дамыту стратегиялық мүмкіндік терезесін ашады. Бұл ауқымды логистикалық жобаны ЕО-ның «Global Gateway» бағдарламасы сияқты бастамалардың қолдауы Брюссель мен Берлиннің қазір Орталық Азияға қаншалықты зор геоэкономикалық мән беретінін айғақтайды.

Неміс өнеркәсібі үшін бұл мегажоба екі жақты әлеуетке ие. Бір жағынан, ол машина жасаушыларға, су шаруашылығы мамандарына және кәсіптік білім беру қызметтерін ұсынушыларға тұрақтылықпен тартылған күміс табаққа салынғандай өте тартымды, ұзақ мерзімді қызмет аясын ұсынады. Екінші жағынан, Берлинде көрсетілген іске асыру қарқыны – Еуропа үшін айқын дабыл. Егер Орталық Азияда құрлықтық инфрақұрылым айқын прагматизммен ілгерілеп жатқанда, Батыс ұзаққа созылған жоспарлау рәсімдерінде тұрып қалса, жаһандық іске асыру серпіні Шығысқа қарай айтарлықтай ығысады. Alatau City өзінің өршіл белестеріне болжанған жылдамдықпен жете ме, жоқ па – оны уақыт көрсетеді, алайда тең құқылы, сенімді жаңа еуразиялық дәліздің іргетасы қайтымсыз қаланды.

Редакция ескертпесі: ертең NewsMark-та Берлиннен жасалған репортажымыздың екінші бөлімін эксклюзивті түрде оқыңыз – Alatau City биткоин арқылы жерді толық цифрлық сатып алу, автономды әуе таксилері және жалпы құқық негізіндегі өз соты арқылы жаһандық қаржылық және құқықтық архитектураны қалай түбегейлі өзгертпек.